Waarom we moeten rekening houden met planetaire en sociale grenzen.

Deze blog is een samenvatting van een nieuwe discussienota van Oxfam. Hij belicht niet de officiële Oxfam-standpunten  maar wil vooral het publiek debat aanzwengelen in aanloop naar de VN-conferentie rond duurzame ontwikkeling (Rio+20) in juni.

Wanneer je onbekend terrein betreedt, kan een kompas soms superhandig zijn. Duurzame ontwikkeling voor negen miljard mensen realiseren, moet zowat de nummer één zijn van de uitdagingen die nog niet helemaal in kaart gebracht zijn. Daarom volgt hieronder een wereldkompas dat ons de juiste richting kan wijzen.

Fig 1. Planetaire en sociale grenzen: de mens krijgt een veilige en rechtvaardige plek op aarde

 
Bron: Oxfam, gebaseerd op Rockström e.a. (2009)

Hoe zit het in elkaar?

We starten bij de buitenste ring van de donut. In 2009 stelde een vooraanstaande groep van aarde-wetenschappers onder leiding van professor Rockström een set van negen milieuprocessen voor. Het ging o.a. over het gebruik van zoet water, de verandering van het klimaat en de stikstofcyclus. De processen waren allen van cruciaal belang om de planeet in haar stabiele toestand te houden zodat de mens de voorbije 10.000 jaar op aarde kon leven. Die geologische periode - het Holoceen genoemd - zorgde ervoor dat de mens kon aan landbouw doen en ze lag aan de basis van alles wat daaruit voortgevloeid is.

Extreme druk op deze gevoelige processen kan tot plotse en onomkeerbare veranderingen in onze omgeving leiden. Daarom stelden Rockström en co. een aantal grenzen voor om buiten de gevarenzone te blijven. Samen vormen deze negen grenzen het zogenaamde milieuplafond, of door de auteurs ook  “een veilige bewegingsruimte voor de mensheid” genoemd.

Al bij al is dat een fascinerende benadering van een duurzamer milieu, maar de mens schittert wel door zijn afwezigheid in dit plaatje. In een milieuvriendelijkere ruimte kan nog altijd een afschuwelijke armoede en onrecht heersen.

Dus laten we het concept van planetaire grenzen eens linken met sociale grenzen? (bekijk nu de binnenste ring van Fig. 1) Net zoals er een milieuplafond is dat wijst op onherstelbare schade indien het niet gerespecteerd wordt, zo is er ook een sociale basis die aanduidt vanaf waar onaanvaardbare menselijke ellende begint.

Waar hebben we het dan over? Om te beginnen vormen mensenrechten de hoeksteen om die sociale basis te bepalen. Deze is ook het kernelement bij een nieuwe invulling van de Millenniumdoelstellingen na 2015  en bij de formulering van Duurzame

Ontwikkelingsdoelstellingen op de VN-conferentie rond duurzame ontwikkeling (Rio+20) in juni. Een eerste indruk over een gedeelde kijk in de 21ste eeuw op wat onaanvaardbare menselijke ellende is, vinden we in de thema’s die door regeringen in hun RIO+20-bijdragen belicht worden. Regeringen hebben 11 dimensies van menselijke armoede bepaald, ze vormen de binnenste ring van Fig. 1.

Tussen het planetaire plafond en de sociale basis ligt een ruimte in de vorm van een donut waarin de mens veilig én rechtvaardig kan gedijen. Dé nooit eerder geziene uitdaging van de 21ste eeuw is in die ruimte te leven: om armoede en onrecht uit te roeien binnen de grenzen van de natuurlijke rijkdommen die onze aarde te bieden heeft.

Waar staan we nu? Ver buiten de donut.

Elk kompas heeft een naald nodig. En grenzen moeten kunnen gemeten worden. Rockström en co. deden een moedige poging om zeven van de negen planetaire grenzen meetbaar te maken. Volgens hun schattingen bevonden drie daarvan zich al in de gevarenzone: klimaatverandering, verlies aan biodiversiteit en de stikstofcyclus.
Ik heb ook een poging gedaan om indicatoren vast te leggen voor elf van de sociale grenzen. Op dit moment halen we voor geen enkele indicator de sociale basis zoals blijkt uit Fig. 2.

-Neem bijvoorbeeld voedsel: 13 percent van de wereldbevolking is ondervoed. Die 13 percent wordt voorgesteld door de blauwe kloof onder de sociale basis.
-21 percent van de wereldbevolking leeft in armoede.
-En 30 percent heeft geen toegang tot elementaire gezondheidszorg.

Fig 2: Onder de sociale basis belanden

Dit is de donut op een presenteerblaadje: planetaire en sociale grenzen gecombineerd tot een veilige en rechtvaardige plaats waar de mens kan gedijen. Maar wat draagt dit nu bij aan het debat?  Om te beginnen twee zaken.

1. Wie oefent druk uit op de planeet?

De rijken, niet de armen. Iedereen die vandaag op onze planeet leeft boven de sociale basis brengen, betekent niet noodzakelijk dat de draagkracht van de aarde overschreden wordt.

•    Voedsel: als we de noodzakelijke extra calorieën voorzien die 13 percent van de wereldbevolking nodig heeft, hebben we maar één percent van de huidige voedselvoorraad nodig.

•    Energie: elektriciteit voorzien voor de 19 percent mensen die er op dit moment geen heeft, kan gebeuren met een toename van minder dan één percent van de globale CO2-uitstoot.

•    Inkomen: de inkomensarmoede beëindigen voor de 21 percent mensen die met minder dan $1,25 per dag overleven zou maar 0,2 percent van het globaal inkomen vergen. 

De echte druk vormt het overdreven gebruik van grondstoffen door de rijkste 10 percent van de wereldbevolking, gekoppeld aan de verzuchtingen van een snel groeiende wereldwijde middenklasse die deze onduurzame levensstijl nastreeft. Omwille van de buitengewoon grote schaal van ongelijkheid in de wereld bestaat er tegelijk grote armoede en wordt onze planeet gevaarlijk onder druk gezet.

2. Is groei het antwoord?

Economische ontwikkeling moet tot doel hebben de mensheid in de veilige en rechtvaardige ruimte te brengen, armoede uit te roeien en het grondstoffengebruik binnen veilige perken te houden. Het traditionele groeibeleid heeft op beide vlakken gefaald:

- veel te weinig voordelen van een toegenomen BNP zijn ten goede gekomen aan mensen die in armoede leven,

- een veel te groot stuk van het toegenomen BNP is ten koste gegaan van natuurlijke rijkdommen.

Kiezen we om de planetaire en sociale grenzen te respecteren, dan zullen zij die een ongebreidelde groei van het BNP voorstaan – op zijn minst de rijke economieën -  moeten bewijzen dat het mogelijk is op die manier de mensheid binnen de donut te brengen. Zo staat onder andere de G20 voor een visie van “inclusieve en duurzame economische groei”. Maar tot dusver heeft geen enkel land aangetoond dat het mogelijk is. Als onbeperkte BNP-groei een plaats wil hebben in de ‘donut-economie’, dan zal deze zichzelf eerst moeten bewijzen.

Debat over de donut?

Wat denk jij over de donut? Zijn sociale grenzen een nuttige aanvulling op de planetaire grenzen? Brengt de combinatie van beide een waardevol perspectief voor de uitdagingen van de 21ste eeuw? Bijt erin, proef ervan en laat horen die commentaar…
Laat ons op onze Facebookpagina weten wat je ervan denkt.

Kate Raworth is Senior Researcher bij Oxfam.
Bezoek haar nieuwe blog Doughnut Economics en download de volledige discussienota ‘A Safe and Just Space for Humanity: can we live within the Doughnut?